Một buổi học của sinh viên Trường Cao đẳng nghề Công nghệ cao Hà Nội
Từ “lựa chọn thứ hai” đến hướng đi chủ động
Theo dự thảo chính sách, học sinh có hộ khẩu thường trú tại Hà Nội theo học tại các trường trung cấp, cao đẳng sẽ được hỗ trợ học phí lên đến 50%. Đây là mức hỗ trợ đáng kể nếu đặt trong tương quan chi phí đào tạo nghề hiện nay, dao động từ vài triệu đến hàng chục triệu đồng mỗi năm tùy ngành.
Phân tích sâu hơn, chính sách không đơn thuần là hỗ trợ tài chính, mà nhằm tác động trực tiếp vào tâm lý xã hội – nơi “đại học” vẫn được coi là con đường chính thống. Trong khi đó, thực tế cho thấy thị trường lao động đang thiếu hụt nghiêm trọng nguồn nhân lực kỹ thuật có tay nghề.
Nhà giáo ưu tú, TS Phạm Xuân Khánh - Hiệu trưởng Trường Cao đẳng nghề Công nghệ cao Hà Nội đánh giá đây là chính sách rất trúng và đúng thời điểm. Hiện nay, doanh nghiệp không thiếu người có bằng cấp, nhưng thiếu lao động làm được việc ngay. Nếu giảm được rào cản tài chính, chắc chắn số lượng học sinh lựa chọn học nghề sẽ tăng lên.
Ở góc độ người học, em Trần Minh Anh, học sinh lớp 12 tại phường Yên Sở (Hà Nội) chia sẻ: “Em đang cân nhắc giữa học đại học và học nghề thiết kế đồ họa. Nếu được hỗ trợ học phí, em sẽ nghiêng nhiều hơn về học nghề vì thời gian học ngắn và ra làm việc sớm”.
Thực tế này cho thấy, chính sách không chỉ “gỡ khó” về chi phí mà còn góp phần định hình lại lựa chọn nghề nghiệp theo hướng thực tế, linh hoạt hơn.
Cơ hội đi kèm thách thức: Làm sao để chính sách phát huy hiệu quả?
Dù được đánh giá cao, nhiều chuyên gia và cơ sở đào tạo cho rằng, hỗ trợ học phí chỉ là điều kiện cần, chưa đủ để tạo ra bước chuyển bền vững nếu không đi kèm các giải pháp đồng bộ.
Theo một số giáo viên đang công tác tại một số trường trung cấp nghề trên địa bàn Thành phố, nhiều năm qua, dù học phí không quá cao nhưng tuyển sinh nghề vẫn gặp khó. Nguyên nhân chính là định kiến xã hội và chất lượng đầu ra chưa thực sự đồng đều giữa các cơ sở đào tạo. Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay nằm ở niềm tin của phụ huynh. Gia đình nào cũng muốn con vào đại học vì nghĩ cơ hội tốt hơn. Nếu học nghề mà không đảm bảo việc làm ổn định thì dù được hỗ trợ học phí, phụ huynh vẫn cân nhắc.
Nhận định này đặt ra yêu cầu rõ ràng: Chính sách cần đi cùng cam kết về chất lượng đào tạo và cơ hội việc làm. Nếu không, hỗ trợ tài chính có thể chỉ tạo hiệu ứng ngắn hạn. Thêm nữa, muốn chính sách phát huy hiệu quả, cần gắn chặt với doanh nghiệp. Sinh viên học nghề phải được thực tập, làm việc thực tế, thậm chí có thu nhập ngay trong quá trình học. Khi đó, phụ huynh mới yên tâm.
Ngoài ra, một vấn đề khác là sự chênh lệch chất lượng giữa các trường nghề. Nếu không có cơ chế kiểm soát và chuẩn hóa, chính sách hỗ trợ có thể dẫn đến tình trạng “dàn đều”, không tạo ra động lực cạnh tranh nâng cao chất lượng.
Định hình lại thị trường lao động Thủ đô
Ở tầm rộng hơn, chính sách hỗ trợ học phí học nghề của Hà Nội được kỳ vọng góp phần tái cấu trúc nguồn nhân lực theo hướng cân bằng hơn giữa “thầy” và “thợ” – một điểm yếu cố hữu của thị trường lao động Việt Nam.
Theo số liệu của ngành lao động, tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng cấp, chứng chỉ tại Hà Nội đang tăng, nhưng vẫn thiếu hụt lao động kỹ thuật bậc trung – lực lượng trực tiếp tạo ra giá trị sản xuất. Trong khi đó, nhiều cử nhân đại học lại gặp khó khăn trong tìm việc phù hợp.
Chính sách mới nếu được triển khai hiệu quả, có thể tạo ra ba tác động chính: Thứ nhất, giảm áp lực “đua” vào đại học, góp phần phân luồng hợp lý sau THCS và THPT. Thứ hai, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực kỹ thuật, đáp ứng nhu cầu doanh nghiệp trong bối cảnh chuyển đổi số và công nghiệp 4.0. Thứ ba, tạo cơ hội tiếp cận giáo dục nghề nghiệp công bằng hơn cho các nhóm thu nhập trung bình và thấp.
Tuy nhiên, để đạt được các mục tiêu này, chính sách cần được thiết kế theo hướng “có điều kiện”, có thể như: Gắn hỗ trợ học phí với ngành nghề ưu tiên, nhu cầu thị trường, hoặc cam kết việc làm sau tốt nghiệp.
Nhìn tổng thể, đề xuất hỗ trợ 50% học phí cho học sinh học nghề không đơn thuần là một chính sách an sinh, mà là bước đi mang tính chiến lược trong phát triển nguồn nhân lực Thủ đô.
Vấn đề cốt lõi không nằm ở mức hỗ trợ bao nhiêu, mà ở việc chính sách có tạo ra sự thay đổi trong nhận thức xã hội hay không. Khi học nghề được nhìn nhận như một lựa chọn bình đẳng, thậm chí hiệu quả hơn trong nhiều trường hợp, thì dòng chảy nhân lực mới thực sự được “khơi thông”.
Như chia sẻ của em Nguyễn Đức Long, sinh viên năm nhất ngành cơ điện tử một trường cao đẳng: “Em chọn học nghề vì muốn đi làm sớm, có kỹ năng thực tế. Nếu xã hội nhìn nhận học nghề tích cực hơn, em nghĩ sẽ có nhiều bạn đi theo con đường này”.
Từ góc độ quản lý, đây cũng là phép thử đối với năng lực điều hành chính sách của Thành phố: Làm sao để một chủ trương đúng không chỉ dừng ở văn bản, mà thực sự đi vào cuộc sống.
Nếu làm tốt, Hà Nội không chỉ giải được bài toán nhân lực của riêng mình, mà còn có thể trở thành hình mẫu cho các địa phương khác trong việc phát triển giáo dục nghề nghiệp gắn với thị trường.
Chính sách đã “mở cửa”. Vấn đề còn lại là cách bước qua cánh cửa đó – nhanh, đúng hướng và đủ bền vững.