Trên cơ sở tổng kết sâu sắc thực tiễn 40 năm đổi mới, đặc biệt là những thành tựu và bài học kinh nghiệm trong nhiệm kỳ Đại hội XIII, Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV của Đảng đã có nhiều điểm mới, bổ sung và phát triển quan trọng về nhận thức, quan điểm và giải pháp trong lĩnh vực này.
Nhân dân - Chủ thể sáng tạo lịch sử, nguồn sức mạnh quyết định mọi thắng lợi của sự nghiệp cách mạng
Trong suốt tiến trình cách mạng Việt Nam, Nhân dân luôn là chủ thể sáng tạo lịch sử, là nguồn sức mạnh quyết định mọi thắng lợi của sự nghiệp cách mạng.
Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: “Dễ trăm lần không dân cũng chịu, khó vạn lần dân liệu cũng xong”. Tư tưởng đó trở thành nền tảng lý luận và thực tiễn để Đảng ta hình thành và không ngừng phát triển đường lối phát huy vai trò Nhân dân, thực hành dân chủ và xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
Trong bối cảnh hiện nay, đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu phát triển nhanh, bền vững; đồng thời, phải đối mặt với nhiều thách thức mới nảy sinh từ hội nhập quốc tế sâu rộng, chuyển đổi số, cũng như những tác động phức tạp về xã hội, tư tưởng, văn hóa. Thực tiễn đó đòi hỏi phải tiếp tục đổi mới tư duy và phương thức phát huy vai trò Nhân dân, mở rộng dân chủ xã hội chủ nghĩa và củng cố vững chắc khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV của Đảng đã dành sự quan tâm đặc biệt cho nội dung này, với nhiều điểm mới, sự bổ sung, phát triển quan trọng, thể hiện rõ quan điểm “lấy Nhân dân làm trung tâm”, “Nhân dân là chủ thể, là mục tiêu và động lực của sự phát triển”. Đây là bước phát triển quan trọng về tư duy lý luận và đường lối của Đảng trong giai đoạn phát triển mới của đất nước.
Khái quát sự phát triển tư duy của Đảng về Nhân dân, dân chủ và đại đoàn kết
Ngay từ khi thành lập, Đảng Cộng sản Việt Nam đã xác định cách mạng là sự nghiệp của quần chúng nhân dân. Trong các giai đoạn cách mạng, tư duy về vai trò Nhân dân, dân chủ và đại đoàn kết không ngừng được bổ sung, phát triển phù hợp với yêu cầu thực tiễn.
Trong thời kỳ đấu tranh giành độc lập dân tộc, đại đoàn kết toàn dân tộc là chiến lược hàng đầu, là nhân tố quyết định thắng lợi. Bước vào thời kỳ xây dựng chủ nghĩa xã hội, Đảng tiếp tục khẳng định vai trò làm chủ của Nhân dân thông qua các hình thức dân chủ trực tiếp và gián tiếp.
Từ Đại hội VI (1986), cùng với công cuộc đổi mới, Đảng nhấn mạnh dân chủ vừa là mục tiêu, vừa là động lực của phát triển. Các Đại hội VII, VIII, IX từng bước hoàn thiện nhận thức về dân chủ xã hội chủ nghĩa gắn với xây dựng Nhà nước pháp quyền. Đại hội XI, XII, XIII phát triển mạnh mẽ tư duy “Lấy Nhân dân làm trung tâm”, đề cao vai trò giám sát, phản biện xã hội của Nhân dân và Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.
Trên nền tảng đó, Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV tiếp tục nâng tầm nhận thức, thể hiện bước phát triển mới về phát huy vai trò chủ thể của Nhân dân, dân chủ xã hội chủ nghĩa và sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc.
Điểm mới về phát huy vai trò chủ thể của Nhân dân
Một là, nhấn mạnh Nhân dân là chủ thể trung tâm của quá trình phát triển: Điểm mới nổi bật trong Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV là nhấn mạnh rõ hơn và toàn diện hơn quan điểm Nhân dân là chủ thể trung tâm của sự nghiệp đổi mới và phát triển đất nước. Không chỉ dừng lại ở khẩu hiệu hay định hướng chung, Dự thảo yêu cầu thể chế hóa đầy đủ quyền làm chủ của Nhân dân trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội.
So với các Văn kiện trước, vai trò chủ thể của Nhân dân được đặt ở vị trí trung tâm, xuyên suốt, từ hoạch định đường lối, chính sách đến tổ chức thực hiện và giám sát thực thi.
Hai là, bổ sung yêu cầu bảo đảm thực chất quyền làm chủ của Nhân dân: Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV không chỉ khẳng định quyền làm chủ của Nhân dân về mặt nguyên tắc mà nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm quyền làm chủ đó một cách thực chất, hiệu quả, khắc phục tình trạng hình thức, dân chủ chưa đi vào thực chất ở một số nơi.
Điểm mới này thể hiện sự nhìn thẳng vào thực tiễn, đồng thời đặt ra yêu cầu cao hơn đối với hệ thống chính trị trong việc tôn trọng, lắng nghe, tiếp thu ý kiến và nguyện vọng chính đáng của Nhân dân.
Ba là, phát triển tư duy phát huy vai trò Nhân dân trong quản trị quốc gia: Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV bổ sung tư duy coi Nhân dân không chỉ là đối tượng quản lý mà là chủ thể tham gia quản trị quốc gia, quản lý xã hội. Điều này được thể hiện qua việc đề cao vai trò tham gia của Nhân dân trong xây dựng, thực thi và giám sát chính sách công.
Đây là bước phát triển quan trọng, phù hợp với yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện đại, hiệu lực, hiệu quả.
Điểm mới, bổ sung, phát triển về dân chủ xã hội chủ nghĩa
Một là, phát triển nhận thức về dân chủ xã hội chủ nghĩa toàn diện, hiện đại: Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV tiếp tục khẳng định dân chủ xã hội chủ nghĩa là bản chất của chế độ ta, đồng thời, phát triển nhận thức theo hướng dân chủ toàn diện, hiện đại, gắn chặt với pháp quyền, kỷ cương và trách nhiệm xã hội.
So với các Văn kiện trước, dân chủ được đặt trong mối quan hệ hài hòa giữa quyền và nghĩa vụ, giữa tự do và kỷ cương, giữa mở rộng dân chủ và giữ vững ổn định chính trị - xã hội.
Hai là, bổ sung yêu cầu thể chế hóa và bảo đảm thực thi dân chủ: Điểm mới quan trọng là Dự thảo nhấn mạnh yêu cầu thể chế hóa đầy đủ, đồng bộ các quyền dân chủ của Nhân dân, bảo đảm dân chủ được thực hiện trên thực tế.
Việc hoàn thiện pháp luật, cơ chế, chính sách để Nhân dân thực hiện quyền dân chủ trực tiếp, dân chủ đại diện và dân chủ cơ sở được coi là nhiệm vụ trọng tâm.
Ba là, phát triển dân chủ gắn với chuyển đổi số và xã hội số: Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV bước đầu đề cập yêu cầu phát huy dân chủ trong điều kiện chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ số để mở rộng các kênh tham gia, giám sát và phản hồi của Nhân dân đối với hoạt động của các cơ quan nhà nước.
Đây là điểm bổ sung mới, phản ánh sự nhạy bén của Đảng trước những thay đổi sâu sắc của đời sống xã hội hiện đại.
Điểm mới, bổ sung, phát triển về sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc
Một là, phát triển nội hàm đại đoàn kết toàn dân tộc: Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV tiếp tục khẳng định đại đoàn kết toàn dân tộc là đường lối chiến lược, đồng thời, mở rộng nội hàm đoàn kết, bao gồm các giai tầng xã hội, các dân tộc, tôn giáo, người Việt Nam ở nước ngoài và các lực lượng xã hội mới.
Điểm mới là nhấn mạnh đoàn kết không chỉ trong đấu tranh mà cả trong xây dựng, phát triển và bảo vệ Tổ quốc trong điều kiện kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế.
Hai là, bổ sung vai trò nòng cốt của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội: Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV nhấn mạnh hơn vai trò nòng cốt chính trị của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc, phát huy giám sát, phản biện xã hội, tham gia xây dựng Đảng, Nhà nước.
Đây là sự phát triển phù hợp với yêu cầu củng cố niềm tin của Nhân dân, tăng cường sự đồng thuận xã hội trong giai đoạn mới.
Ba là, phát triển đoàn kết gắn với lợi ích và khát vọng phát triển: Một điểm mới đáng chú ý là Dự thảo gắn chặt đại đoàn kết toàn dân tộc với việc hài hòa lợi ích, khơi dậy khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc. Đoàn kết không chỉ dựa trên truyền thống mà còn trên cơ sở lợi ích chính đáng, công bằng và cơ hội phát triển cho mọi người dân.
Ý nghĩa lý luận và thực tiễn
Về lý luận, những điểm mới trong Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV đã làm sâu sắc hơn tư duy của Đảng về dân chủ xã hội chủ nghĩa, vai trò chủ thể của Nhân dân và đại đoàn kết toàn dân tộc trong điều kiện mới; góp phần phát triển lý luận về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam.
Về thực tiễn, các nội dung bổ sung, phát triển này tạo cơ sở chính trị - tư tưởng quan trọng để hoàn thiện thể chế, chính sách; phát huy sức mạnh Nhân dân; củng cố niềm tin xã hội; tạo động lực mạnh mẽ cho sự nghiệp phát triển nhanh và bền vững đất nước.
Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV của Đảng đã thể hiện bước phát triển mới, sâu sắc và toàn diện trong nhận thức và đường lối về phát huy vai trò chủ thể của Nhân dân, dân chủ xã hội chủ nghĩa và sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc. Những điểm mới, sự bổ sung và phát triển này không chỉ khẳng định nhất quán tư tưởng “Dân là gốc” mà còn đáp ứng yêu cầu thực tiễn của sự nghiệp đổi mới trong giai đoạn phát triển mới, góp phần củng cố vững chắc nền tảng chính trị - xã hội, tạo động lực mạnh mẽ đưa đất nước phát triển phồn vinh, hạnh phúc.
* Thiếu tướng, PGS, TS Nguyễn Văn Sáu, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Lịch sử quốc phòng Việt Nam