Du khách trải nghiệm tour đêm “Tinh hoa đạo học” tại Khu di tích Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Ảnh: Khánh Huy
Tạo “đời sống mới” cho di sản
Giữa dòng chảy chuyển đổi số đang lan rộng ở nhiều lĩnh vực, nhiều di sản văn hóa tại các xã, phường ở Hà Nội cũng bắt đầu có “đời sống mới” trên môi trường số. Những bộ hồ sơ giấy, tư liệu lưu trữ thủ công hay ký ức truyền khẩu đã và sẽ dần được thay bằng cơ sở dữ liệu điện tử, hình ảnh 3D, mã QR và nền tảng trực tuyến.
Ba Đình được xem là một trong những địa phương đã triển khai số hóa di sản theo hướng đồng bộ, gắn bảo tồn với phát huy giá trị văn hóa. Phường đã ra mắt “Bản đồ số Di tích”, tích hợp trên ứng dụng My BaDinh. Hệ thống cho phép người dùng tra cứu thông tin di tích, định vị điểm đến, nghe thuyết minh tự động, tham quan không gian thực tế ảo 360 độ và tiếp cận các gợi ý hành trình khám phá di sản. Không dừng ở việc số hóa tư liệu, phường còn đang triển khai đề án số hóa di sản ẩm thực, xây dựng dữ liệu số về các món ăn đặc trưng, gắn mã QR giới thiệu nguồn gốc món ăn nhằm kết nối văn hóa với du lịch và công nghiệp sáng tạo.
UBND xã Chuyên Mỹ vừa ban hành Kế hoạch số 235/KH-UBND triển khai số hóa di tích, di sản văn hóa phi vật thể năm 2026. Theo kế hoạch này, xã sẽ rà soát toàn bộ 4 di tích cấp quốc gia, 10 di tích cấp thành phố cùng 71 di tích trong danh mục kiểm kê để xây dựng hồ sơ số, cập nhật hình ảnh, phim tư liệu, dữ liệu quét và mã QR tra cứu thông tin. Địa phương đồng thời định hướng ứng dụng công nghệ AR/VR (thực tế tăng cường/thực tế ảo), xây dựng mô hình 3D và bản đồ số cho các di tích tiêu biểu. Quá trình số hóa không chỉ tập trung vào di tích vật thể mà còn mở rộng sang di sản phi vật thể. Toàn bộ 26 lễ hội truyền thống, 5 nghề thủ công và trò kéo mỏ thôn Ngài Khê cũng sẽ được kiểm kê, ghi âm, ghi hình và lưu trữ dữ liệu số nhằm hạn chế nguy cơ mai một.
Tại xã Bình Minh, công tác số hóa di sản cũng đang được Phòng Văn hóa - Xã hội xã chuẩn bị. Chuyên viên phòng Văn hóa - Xã hội xã Bình Minh Nguyễn Thị Thùy Trinh cho biết, trước đây công tác lưu trữ di tích chủ yếu vẫn theo phương thức truyền thống. Hiện nay, xã đang xây dựng đề án dài hạn giai đoạn 2026-2030 với mục tiêu số hóa toàn bộ di tích trên địa bàn. Để tránh tình trạng triển khai chồng chéo hoặc phải làm lại từ đầu, địa phương đang tập trung hoàn thiện các khâu nền tảng, như: Rà soát, kiểm kê, tập hợp tư liệu và chuẩn hóa nội dung trước khi triển khai đồng bộ các giải pháp công nghệ.
Xã Thanh Trì cũng đã xây dựng kế hoạch và lộ trình số hóa các di tích lịch sử trên địa bàn. Thanh Trì lựa chọn hướng đi phù hợp với thực tiễn địa phương: Ưu tiên lưu giữ ký ức văn hóa quê hương, hỗ trợ người dân và thế hệ trẻ tiếp cận lịch sử địa phương bằng hình thức hiện đại.
Điểm chung ở nhiều xã, phường trên địa bàn Thủ đô hiện nay là không triển khai số hóa theo hướng tự phát, mà đang từng bước chuẩn bị bài bản, từ xây dựng dữ liệu nền, kiểm kê di sản, chuẩn hóa thông tin đến xây dựng lộ trình đầu tư công nghệ và nhân lực. Tuy nhiên, khó khăn lớn nhất vẫn là thiếu nguồn lực đầu tư và đội ngũ chuyên môn phù hợp.
Nâng cao hiệu quả quản lý và quảng bá di sản
Theo Phó Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội phường Ba Đình Nguyễn Thanh Tùng, số hóa di tích, di sản giúp người dân tiếp cận di tích, di sản thuận lợi hơn, đồng thời nâng cao hiệu quả quản lý và quảng bá di sản. Số hóa sẽ phát huy hiệu quả khi được triển khai đồng bộ, gắn giữa bảo tồn với trải nghiệm, giữa dữ liệu với khai thác giá trị văn hóa. Đây cũng là bài học kinh nghiệm để nhiều xã, phường khác tham khảo trong quá trình chuyển đổi số di sản.
Hà Nội hiện sở hữu gần 10.000 di sản các loại. Trong bối cảnh đó, số hóa không còn là lựa chọn mà trở thành yêu cầu tất yếu để bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa. Theo Trưởng phòng Quản lý di sản, Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội Phạm Thị Lan Anh, mục tiêu lâu dài của thành phố là tiến tới số hóa 100% di sản. Tuy nhiên, với số lượng rất lớn, việc triển khai cần có lộ trình và thứ tự ưu tiên rõ ràng, đặc biệt với các di sản phi vật thể có nguy cơ mai một và những di sản tiêu biểu của Thủ đô. “Số hóa không đơn thuần là lưu trữ dữ liệu, mà còn mở ra khả năng tạo ra các sản phẩm văn hóa mới trong lĩnh vực nghệ thuật thị giác, nghệ thuật biểu diễn hay du lịch văn hóa. Khi đó, di sản không chỉ là ký ức quá khứ mà có thể trở thành nguồn lực kinh tế cho hiện tại”, bà Phạm Thị Lan Anh chia sẻ.
Giảng viên Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật (Đại học Quốc gia Hà Nội) Nguyễn Thế Sơn cũng cho rằng, di sản hoàn toàn có thể trở thành nguồn lực kinh tế nếu được đặt trong môi trường số. Tại nhiều quốc gia như: Hàn Quốc, Trung Quốc..., công nghệ số đã tạo ra những trải nghiệm văn hóa mới, đặc biệt trong lĩnh vực bảo tàng và nghệ thuật đa phương tiện.
Thực tế tại nhiều xã, phường ở Hà Nội cho thấy, số hóa di sản đang tạo ra sự thay đổi trong tư duy bảo tồn: Từ lưu giữ sang lan tỏa, từ bảo quản sang khai thác giá trị. Khi công nghệ được kết nối hiệu quả với văn hóa và sáng tạo, di sản sẽ không còn nằm yên trong kho lưu trữ mà sẽ trở thành nguồn lực phát triển mới cho Thủ đô.